تبلیغات
معمار کوچک ایپک ایران صنعتی - مبانی نظری تاریخ نگاری انتقادی معماری معاصر ایران (بخش دوم)

مبانی نظری تاریخ نگاری انتقادی معماری معاصر ایران (بخش دوم)  

نویسنده:کامران افشار نادری(محقق –استاد دانشگاه معماری)

2-تاریخ نگاری و نقد معماری

2-1-نقش و كاربرد

تاریخ نگاری معماری به طور عام به معنی پردازش و تدوین آثار تاریخی به روش علمی و انتقادی است. بحث در مورد این دیسیپلین و مبانی آن كاری بسیار دشوار است، زیرا تاریخ نگاری نه تنها به بررسی وقایع و پدیده هایی می پردازد كه مرتبا" به لحاظ مفهوم و جنسیت در حال تغییر هستند بلكه خود نیز مقوله ای است تاریخی كه روش شناسی آن مشمول دو متغیر «ناهمزمانی» و «در زمانی» است مسیله مهم دیگر شناسایی ساختار پیچیده ارتباط مطالعات متدولوژیك علمی و بررسی های انتقادی در امر تاریخ نگاری است. در هر حال باید اذعان داشت

كه تاریخ نگاری از مرحله ابتدایی گزینش دانسته ها تا مراحل پیشرفته و خطیر قضاوت در مورد ارزش آثار معماری همواره به نقد مربوط می شود. تاریخ نگاری نه تنها وظیفه تاریخی كردن پدیده های معماری را به عهده دارد بلكه نیازمند است به طور سیستماتیك مبانی خود را مورد بررسی انتقادی قرار داده و این دیسیپلین را نیز مانند هر روند تاریخی دیگر متحول سازد. خصوصا" معماری معاصر به دلایل پویایی، پیچیدگی، نزدیكی زمانی و خصوصا" ماهیت ضدتاریخی بخش مهمی از آن نیاز خاصی به بررسی انتقادی دارد. از طرف دیگر نقد نیز به معنی درك ارتباط حساس پدیده ها با ظرف تاریخی آنها (مكانی و زمانی) است. پدیده هایی كه باید تحت ارزیابی مجدانه و بازنگری قرار گرفته ابهامات، ارزش ها، تناقضات، دیالكتیكهای مخفی و درونی آنها آشكار گردیده، كلیه بار معنایی آنها استخراج شود. مشكل نقد نیز توجه كردن به متغیر تاریخی در قضاوت كارها از یك طرف و در نظرگیری تاریخی و بنابراین نسبی بودن هر نوع نقد از طرف دیگر است. تاریخ نگاری بدون نقد دقیق و چند بعدی پدیده ها مبهم گردیده به كنار هم چینی برخی از وقایع و پدیده ها تبدیل می شود. شناسایی تاریخ نگاری و نقد به عنوان دیسیپلین های مرتبط به هم به معنی پذیرش همزیستی مداوم پدیده های حل نشده و مبهم در درون تاریخ است. طبیعی است كه تاریخ نگاری و نقد همواره به مطالعه آثاری برگزیده می پردازند. تاریخ نگاری برای توصیف سیر تحولی معماری به مطالعه آثاری می پردازد كه دارای خصوصیات تعمیم پذیر بوده و همچنین دارای اصالت باشند. ارزش های موفق را درون مجموعه آثار معماری نقد شناسایی و تعیین می كند. نقد نیز به شناسایی ارزش های آثار برگزیده می پردازد. ارزش های آثار برگزیده تنها در مطالعه ای تاریخی قابل رؤیت است. بسیاری از آثار قدیمی كه امروزه ممكن است حتی پیش پا افتاده جلوه كنند، درون متن تاریخی خود بسیار حایز اهمیت می گردند. تاریخ و نقد از هم جدایی ناپذیر هستند زیرا هر دوی آنها یك هدف مشترك را دنبال میكنند: «شناسایی اثر»قد به عنوان ابزار شناسایی و ارزش گذاری بر آثار و پدیده ها ارزشی كاربردی دارد و می توان ادعا كرد كه «حقیقت» نقد در جنبه كاربردی آن مستتر است. بازسازی وقایع از طریق كنار هم قرار دادن، مقایسه و مربوط ساختن دانسته ها به یكدیگر از آنجایی می تواند اهمیت یابد كه از آن بتوان دلایل مخفی انتخاب های معمارانه را كشف نمود. كاربردی نقد در متن فرهنگی خود بعدی جدید می یابد. ارزش گذاری های منتقد و قضاوت های وی در فضایی مجرد صورت نمی پذیرد . ارزش فرهنگی نقد معماری عمدتا" به نقش مؤثر آن در فرهنگ عمومی جامعه مربوط می شود. نقد بنابراین دارای رسالتی فرهنگی است و قضاوت های آن به طور آگاهانه از درك شرایط تاریخی دیسیپلین معماری تأثیر می پذیرند. برای مثال در دوران تحولات فرهنگی نقد می تواند به تشویق گرایشهای نو و ضدیت با محافظه كاری و اپورتونیسم بپردازد و در مرحله بعدی به اصلاح همان گرایشها با نكته سنجی و خرده بینی مشغول شود. نقد با انرژی حاصله از عمل تغییر ارزشها، جریان معماری را ایجاد می كند. خصوصیت دوگانه نقد از یك طرف اسطوره زدایی از معماری و تاریخی كردن پدیده هایی است كه ممكن است مطلق و همواره معتبر به نظر آیند و از طرف دیگر ارزش گذاری بر پدیده هایی است كه خارج از ظرف مكانی و زمانی خود معنی نمی یابند. اگر چه پدیده زمان در نقد اهمیتی انكارناپذیری دارد لیكن شناسایی مشخصه های حقیقی زمان و اجتناب از سلیقه های نوگرایانه بسیار دشوار است. ما در دوره انقلاب فیگوراتیو زندگی می كنیم. دوره ای كه در آن هیچ فرم یا تصویر حقیقت تلقی نشده و مرتبا" از تثبیت مفاهیم فیگوراتیو اجتناب می شود. در این میان شناسایی حركت های اصیل نیاز به نوعی فاصله گیری تیوریك از دیسیپلین معماری دارد. تعیین میزان این فاصله از دیسیپلین معماری می تواند در نقش اجتماعی منتقد بسیار مؤثر باشد، زیرا چنان كه گفتیم نقد معماری با استفاده آگاهانه از محدوده ای مجاز چرخش زاویه دید در قضاوت ها می تواند در روند تحولی معماری به طور فعالانه شركت كند.

در رابطه با كاربری تاریخ نگاری سه نوع گرایش متمایز را می توان تشخیص داد:


الف: آنهایی كه تاریخ معماری را یك دیسیپلین مستقل می دانند و آن را نوعی معلومات عمومی مفید برای حرفه معماری تلقی میكنند (گرایش آكادمیك اغلب دانشگاهها)
ب: آنهایی كه تاریخ را اصولا" مناسب برای تدریس نمی دانند (معلمان
Bauhaus)
ج:كسانی كه تاریخ را منبع فرم ها و ایده های معماری می دانند (كسانی مانندRob Krire Aldo Rossi Giorgio Grassi و ...)


در حقیت هر سه برخورد می توانند به طور همزمان صحیح و یا غلط قضاوت شوند. ارتباط تاریخ معماری و حرفه معماری پدیده پیچیده ای است كه به دیالكتیك بین زاویه دید تاریخ نگاری و نوع برداشت از تاریخ وابسته است. برای مثال تاریخ نگاری كلاسیك و سبك شناسانه به دلیل نكته بر جنبه زیبایی شناختی و گذرای معماری نمی تواند به طور مستقیم به عمل طراحی معماری مربوط شود. نتیجه چنین ارتباطی اكلكتیسم تاریخ گرایانه است. تاریخ نگاری نشانه شناسانه (برای مثال آثار Chirstian Norberg Schivz ) كه عمل طراحی و عكس العمل انسانها در مقابل معماری را از دیدگاه حسهای ابتدایی و كم و بیش ثابت انسانها بررسی می كند می تواند به صورت مستقیم تری در كار طراحی مورد توجه قرار گیرد.

 

2-2- روش تاریخ نگاری

دیسیپلین تاریخ معماری تنها به توصیف پدیده ها و وقایع تاریخ منحصر نمی شود. تاریخ معماری ناگزیر است به

1.        انتخاب دانسته ها ،

2.        منظم كردن آنها ،

3.        ارزیابی،

4.        تعبیر،

5.        جایگذاری دانسته ها درون مبتنی جدید بپردازد.


-1-2-2
یكی از مشكلات بزرگ كار تاریخ نگاری حجم عظیم داده ها است. تشخیص فاكت های ضروری و مهم برای تاریخ نگاری امری بسیار حساس است. تاریخ نگاری اگر چه طبیعتا" نمی تواند تمامی مطالب موجود را مورد بررسی قرار دهد ولی همچنین نمی تواند حقیقت را به صورت ناقص و مخدوش بیان كند. وظیفه مورخ نمایش تمامی حقیقت با بررسی و نمایش بخشی از واقعیت است. تكه كردن حقیقت و حذف بخشی از آن به دلیل انعطاف ناپذیر بودن متدولوژی یا ضعف مبانی نظری یكی از خطرهای عمده ای است كه تاریخ نگاری را تهدید می كند. در انتخاب دانسته های تاریخی شناسایی نقاط عطف و مفصل بندیهای سیر تحولات پدیده ها بسیار مهم است. تاریخ معماری بسیاری از موارد با پدیده هایی سر و كار دارد كه به دلیل قدمت از جذابیت خاصی برخوردار هستند. نكته مهم اجتناب از دیدگاه «عتیقه شناسانه» است. در این دیدگاه آثار تنها به دلیل ارزش تاریخی، منحصر به فرد بودن و نایاب بودن اهمیت می یابند. ارزش گذاری معماری نمی تواند به برداشتهای شخصی از آثاری كه كنجكاوی ما را جلب می كنند محدود شود. انتخاب فاكت ها خصوصا" در مورد تاریخ تدوین نشده معماری معاصر ایران بسیار دشوار است. گذشته از مشكل فنی كمبود منابع، مورخ ناچار است به جمع آوری عناصر مهم پروسه تاریخی پدیده ای بپردازد كه سیر تحولی و بنابراین مشخصه ها و نقاط عطف آن هنوز بسیار مبهم هستند. انتخاب دانسته ها بنابراین در مراحل مختلف و بر اساس پیش فرضهایی صورت خواهند گرفت كه تدریجا" اصلاح می شوند. جنسیت دانسته ها و شیوه انتخاب آنها در ارتباط مستقیمی است با نوع نگرش به تاریخ معماری اگر چه بیش از این گفتیم كه تاریخ معماری نمی تواند به بیان بخشی از حقیقت اكتفا كند، لیكن از طرف دیگر نیز باید پذیرفت كه به تعدادی زوایای دید حقیقت های متفاوت یا جنبه های مختلف یك حقیقت كلی وجود دارند. برای مثال دانسته هایی كه به ما اجازه می دهند معماری معاصر را از دیدگاه نشانه شناسانه بررسی كنیم با دانسته هایی كه در مطالعه ای اجتماعی - اقتصادی عملی صرفا" از معماری مفید واقع می شوند بسیار متفاوت هستند.


2-2-2
-تنظیم دانسته ها كه ممكن است عملی صرفا" مكانیكی به نظر آید در حقیقت كار فكری دشواری است كه نیاز به بررسی انتقادی دارد. گذشته از نیاز به تعیین متدولوژی دسته بندی فاكت ها در رابطه با روش تحقیقی اتخاذ شده، نحوه كنار هم قرار دادن دانسته ها می تواند به دریافت قانونمندی های ناآشكار در سیر تحولی معماری كمك كند تنظیم دانسته ها عموما" به مهارتهای فنی متعددی نیاز دارد. در این مرحله مورخ ناگزیر است بارها به مرحله قبل بازگشته مداركی را تكمیل كند. در این مرحله نكته حساس دیگر توجه به همگن بودن فاكت های جمع آوری شده جهت تسهیل عملیات ارزیابی و مقایسه در مراحل بعدی است.


-3-2-2
ارزیابی دانسته ها در حقیقت به معنی سعی در كشف مكانیزم پیچیده ای است كه پدیده ها را به یكدیگر مربوط می سازد. از نظر علمی كلیه پدیده های متعلق به یك حوزه فرهنگی به یكدیگر مرتبط هستند، لیكن در مطالعات تاریخی و انتقادی آن دسته از پدیده ها ارزش می یابند كه تأثیری محسوس و قابل توصیف بر گروه مشخص و قابل توجهی از پدیده های دیگر به جای بگذارند. برای مثال نوشته های فرانك لوید رایت (Frank Lioyed wright) اگر چه اسناد مهم تاریخی به شمار می آیند در یك تاریخ نگاری انتقادی معماری معاصر فضای معمی را به خود اختصاص نمی دهند. در ارزیابی آثار باید از پیدایش هر نوع دید نوستالژیك به معماری و غلو در ارزش های مثبت آثار قدیمی از یك طرف و عدم توجه به ارزشهای آثاری كه تنها در گذشته و در متن تاریخی خود دارای اصالت و ارزش هستند اجتناب نمود. ارزیابی آثار متعلق به گذشته از جهات فوق بسیار دشوار است. از طرف دیگر ارزیابی متعلق به زمان نزدیك نیز با مخاطراتی همراه است جدایی از وقایع كه لازمه هر نوع نگرش انتقادی است، همواره در مورد تاریخ نگاری زمان نزدیك امكان پذیر نیست. در هر حال باید به این نكته توجه داشت كه اگر چه فاكت های تاریخی بسیار اهمیت دارند لیكن فاكت ها پیش از این كه مورد ارزیابی قرار گیرند فاقد ارزش هستند. اجرایی كه به بازسازی حقیقت كمك می كنند درون فاكت ها مخفی هستند و تنها پس از یك ارزیابی دقیق و عمیق است كه پدیده ها ارزش های درونی خود را آشكار می سازند. از طرفی باید اذعان داشت كه تاریخ نگاران مختلف ممكن است بر وقایع مشابه تاریخی ارزش های متفاوتی را قایل شوند. از این نظر است كه در كار تاریخ نگاری هرگز نمی توان به صورت مطلق قضاوت نمود. در حوزه تاریخ نگاری معماری معاصر خصوصا" نظریات و روشهای كار همواره تغییر یافته اند. برای مثال تا قبل از سالهای 80 معماری «رژیم» دوره فاشیست ایتالیا از تاریخ نگاری حذف شده بود. در اوایل این دهه تحت فشار فرهنگی جنبش پست مدرنیسم و بازنگری تاریخ معماری به عنوان گنجینه الگوها و ایده های قابل استفاده در طراحی، به معماری فاشیست نیز كه خود از نمونه های معدود تاریخ گرایی در دوره مدرن بود توجهی خاص معطوف شد. البته باید این نكته را تذكر داد كه تحول گرایش های تاریخ نگاری معماری تنها به ذایقه حاكم در یك دوره مربوط نیست، بلكه مسیله اصلی این است كه مسایل جدیدی در جامعه بروز می كنند كه سیوالهای متفاوتی را برمی انگیزد. سیوالهای جدید خود منشاء حركت های جدیدی می شوند. برای مثال لزوم توجه به مراكز تاریخی و در نظر گیری مسیله از قلم افتاده معماری شهر در پروسه رشد، در سالهای 60 باعث شد برخی از طراحان قدیمی و فراموش شده مانند Iidefonso Creda (اسپانیایی قرن نوزدهم) مجددا" مطرح شوند.


2-2-4-یكی از بحث انگیزترین مسایل تاریخ نگاری تعبیر پدیده هاست. تعبیر وقایع فرهنگی مربوط به معماری به پیچیدگی تعبیر خود آثار نیست. تعبیر آثار در میان روشهای شناخته شده و متداول به سه شیوث كلی قابل تقسیم است.

الف - روش تاریخی:

در این روش هر اثر معماری درون متن تاریخی متعلق به آن بررسی می شود، در این روش مجموعه عوامل اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی تأثیر گذارنده بر اثر مورد توجه قرار می گیرند. در این دیدگاه اثر معماری زاییده مجموعه شرایطی خارجی آن است. حضور پدیده های معماری تنها از طریق مطالعه سیر تحولات تاریخی امكان پذیر است. این روش عموما" همه چیز را توضیح می دهد به جز آن كه چرا اثر هنری است جنبه فردی و خلاقه اثر معماری نمی تواند به خوبی از این روش مورد مطالعه قرار گیرد.

ب - روش زیبایی شناختی:

در این روش مشتركات ساختمانها به صورت سبك ها دسته بندی شده و پس از آن كلیه اقدامات انفرادی هر طراح در قالب سبك مربوطه مورد مطالعه قرار می گیرند. ارزش های فرمال و زیبایی شناختی مهمترین وزنه را در این نوع تاریخ نگاری دارند.

ج - روش اثرشناختی:

روشی است كه در آن به اثر معماری و رابطه آن با شخص هنرمند به عنوان خالق اثر توجه می شود. در این روش عموما" سیوالهای اصلی اینها هستند:

_ كی اثر را به وجود آورده است. _ چه موقع اثر ایجاد شده است. _ رابطه بین اثر و به وجود آورنده آن چه بوده است.

طبیعتا" در این روش به مجموعه آثار هنرمند و ارزش اثر مورد نظر در سلسله كارهای طراح توجه می شود. شناسایی روش كار چگونگی دستیابی به اهداف طراحی در این گرایش مورد نظر هستند

.
2-2-5- جایگذاری دانسته ها درون متن بخش خلاقه عمل تاریخ نگاری است. معماری و تاریخ نگاری معماری از یك جنس نیستند و از همین جهت تاریخ نگاری معماری موقعیت دشوارتری را نسبت به تاریخ نگاری ادبیات دارد. خصوصا" توصیف آثار معماری در متن بسیار دشوار است. اگر متن وظیفه توصیف اثر معماری را به عهده دارد ضروری است كه ارتباطی ساختاری بین متن و اثر معماری وجود داشته باشد معماری پدیده ای سه بعدی و فضایی متن تنها از طریق سمبول های قراردادی می تواند فضا را توصیف كند. تفاوت ساختاری بین بیان نوشتاری و بیان حجمی مشكل اصلی تألیف متن تاریخی است.

تاریخ نگاری و نقد معماری به ترتیب از تاریخ و فلسفه مشتق گردیده اند و به همین جهت است كه محتوای اصولا" نوشتاری خود را حفظ كرده اند استفاده از ترسیمات و دیگر وسایل انتقال اطلاعات هنوز در این دو رشته زیاد متداول نیست.


برچسب ها: روش زیبایی شناختی، روش اثرشناختی، روش تاریخی، معماری،

تاریخ : شنبه 13 شهریور 1389 | 02:02 ق.ظ | نویسنده : امیرعلی مهدی کورش حذرخانی | نظرات

  • هاست
  • آپ رنگ
  • کارت شارژ همراه اول