تبلیغات
معمار کوچک ایپک ایران صنعتی - معماری دوره پارسی(اشکانیان)

اشکانیان

در شمال خاوری ایران که اینکه کشورهای آسیای میانه قرار دارند، قوم دیگری به نام پارتیان، معماری کاملاً متفاوتی را تکوین بخشیدند. دو کار مهم پارتیان در زمینه معماری یکی دستیابی به گنبد روی گوشواره است و دیگری تکوین ایوان طاقدار است.
کاخ آشور در خاک عراق یکی از بناهای اشکانی مربوط به قرن اول میلادی است ، با اضافاتی از قرن سوم، که نقشه جالب تری را از لحاظ پیشرفت های بعدی ایرانیان ارائه می دهد. در آن نخستین نمونه چهار ایوان را می بینیم که به یک حیاط چهارگوش مرکزی مشرف است. آرایش و نماسازی پارتیان با مایه های یونانی و یا با شکل های رومی پیوند نزدیک داشت.




معبد کنگاور

کنگاور یکی از شهرهای کرمانشاه است که از گذرگاه های اقوام ماد و هخامنشی بوده است. صفه یا سکویی که معبد کنگاور برروی آن بنا شده است 7 متر از سطح زمین ارتفاع دارد و به وسیله دیوار ضخیمی از چهار طرف احاطه شده است. راه ورود به معبد کنگاور مانند تخت جمشید پلکانی دو طرفه است که هر طرف 60 پلکان سنگی دارد.
در قسمت عقب و در بالاترین نقطه صفه، آتشکده ای روباز قرار داشته و آناهیتا (مظهر و فرشته آب) در این پرستشگاه نقش مؤثری ایفا می کرده است. پس از پیمودن پله های دو طرفه، از گوشه جنوب شرقی 12 ستون در طرف راست و به قرینه آن، 12 ستون هم در طرف چپ برلبه خارجی دیوار صفه قرار داشته است.


کاخ نسا
کاخ نسا در عشق آباد ( اشک آباد) و در حاشیه ی غربی بیابان قره قوم واقع است. این کاخ مربوط به قرن دوم و سوم قبل از میلاد و بنای آن چهارگوش است و چهار ایوان دارد. تالار بزرگ آن دارای سه ایوان است. سقف این تالار چوبی است که بر چهارستون به هم چسبیده استوار شده است.


کاخ و شهر هترا (الحضر)

شهر هترا در فاصله 3 کیلومتری رودخانه دجله و در جنوب غربی موصل واقع است. بنای شهر مربوط به سال 117 میلادی است و حصار دور شهر شکل چند ضلعی دارد. در فاصله هر متر برجی قرار گرفته است. در پشت دیوار شهر خندقی حفر کرده بودند و شهر دارای 4 دروازه در چهار جهت بوده است. معروفترین بنای شهر هترا، نیایشگاه خورشید بوده است.


کوه خواجه سیستان
مجموعه بناهای کوه خواجه را «قلعه» هم می نامند. این بنا شامل یک قصر و یک معبد است. ورودی آن پلکانی دوطرفه دارد و دارای یک ورودی در ضلع جنوبی است. همچنین در دو ضلع غربی و شرقی آن، ایوان های مسقف وسیع قرارگرفته است.
به کارگیری گچ که از زمان پارت ها در فلات ایران رایج شد و تا دوران ساسانی ادامه یافت، در قسمت های مختلف بنا به کار گرفته شده است. بدنه دیواره های کوه خواجه نقاشی هایی با رنگ های شاد و از جمله نقش سه ایزد، انسانی بالدار خیالی و نقش شاه و ملکه همه نشانی از تأثیر شدید هنر یونانی دارند.

بنای تاریخی تخت سلیمان با قدمتی 3000 ساله




مجموعه آثار باستانی تخت سلیمان در 42 كیلومتری شمال شرقی شهرستان تكاب در استان آذربایجان غربی قرار دارد



آثار باستانی این مجموعه و دریاچه جوشان آن، روی صفحه‌ای سنگی و طبیعی قرار گرفته كه از رسوبات آب دریاچه به وجود آمده است.




قدمت این منطقه از لحاظ سكونت‌گاه انسانی به 3 هزار سال پیش باز می گردد؛ و یكی از مهمترین آثار تاریخی كشور است كه به عنوان چهارمین اثر ایران در میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.



این مجموعه چه به لحاظ وجود آثار باستان شناختی و چه به لحاظ ارتباط با مدارك مكتوب تاریخی و اسطوره‌ای در شمال و غرب ایران كاملا منحصر به فرد است.



هم اینك در این مجموعه آثاری از اوایل دوره ساسانی تا دوره ایلخانان مغول شناسایی شده، ولی از آنجایی كه تاریخ نظری این مجموعه به دوره هخامنشی و اشكانی می‌رسد، بی‌تردید در صورت ادامه حفاری، آثار مهمی از دوره‌های پیش از ساسانی در این محل كشف خواهد شد.



بخش طبیعی مجموعه تخت سلیمان متشكل از یك كوه آهكی است كه در قله آن، چشمه بسیار بزرگی (با دریاچه‌ای به قطر حدود 100 متر) وجود دارد.



این كوه در طول هزاران سال در اثر رسوبات آهكی موجود در آب چشمه فوق شكل گرفته است. هم اینك در اطراف كوه تخت سلیمان چندین تپه كوچك از این نوع، در اطراف چشمه های آهكی در حال شكل گیری است.


كوه بلند زندان سلیمان نیز یكی از همین كوه‌های رسوبی است كه در پنج كیلومتری تخت سلیمان هزاران سال پیش شكل گرفته است (البته در حال حاضر چشمه به وجود آورنده این كوه و دریاچه آن خشك شده).



روند شكل گیری كوه‌های رسوبی در منطقه تخت سلیمان امری طبیعی و مربوط به شكل خاص زمین و نوع املاح موجود در آب چشمه های منطقه است.



 
 هترا تنها شهر بجا مانده از دوره اشكانی (عراق)

شهر هترا كه در معماری و فرهنگ آن آمیزه‌ای از سه تمدن ایرانی، یونانی و رومی به چشم می‌خورد، مهم‌ترین محوطه باستانی به جا مانده از دوران اشكانیان است. اهمیت هترا وقتی آشكارتر می‌شود كه بدانیم هیچ بنا یا محوطه‌ای با این درجه از اهمیت از دوران اشكانیان در داخل مرزهای ایران باقی نمانده است. این شهر باستانی در مركز استپ‌های خشك شمال الجزیره، واقع در منطقه بین رودهای دجله و فرات، واقع شده است. با توجه به معیارهای امروز، هترا در ۲۹۰ كیلومتری شمال غرب بغداد و ۱۰۵ كیلومتری جنوب غرب موصل قرار گرفته است، اما در دوران باستان این شهر در فاصله ۵۰ كیلومتری شمال غرب پایتخت آشور باستان واقع شده بود. هترا از اوایل قرن اول میلادی قلمرو حكمرانی یك سلسله محلی بوده است. موقعیت جغرافیایی این محل كه در مرز بین امپراتوری اشكانی و روم و در مسیر مهم كاروان‌هایی كه از سمت شرق به سوی سوریه، پترا ( در رادن)، بعلبك (در لبنان) و آسیای صغیر می‌رفتند و همچنین اتصال این شهر به شبكه راه‌های روم، سلسله حاكم بر این شهر و البته خود این شهر را قدرتمند ساخته و موجب شده بود كه روز به روز بر قدرت این شهر و حاكمانش افزوده شود.



در نتیجه این تحولات هترا كه در ابتدا یكی از هجده ایالت امپراتوری اشكانی بود تبدیل به قلمرو كوچك و نسبتاً مستقلی می‌شود كه از شهر هترا و محیط پیرامونش تشكیل شده بوده است. در دوران اشكانیان كه ایران به صورت ملوك الطوایفی اداره می‌شد، حكمرانان این شهر شاه خوانده می‌شدند و در سلسله مراتب پایین‌تر از شاه اشكانی كه شاه شاهان خوانده می‌شد، جای می‌گرفتند. شواهد باستان‌شناسی و ترجمه متن كتیبه‌های موجود در این شهر نشان می‌دهند كه هترا در قرن دوم میلادی رونق گرفته و در همان دوران به میزان چشمگیری بر وسعت‌اش افزوده شده است. بر اساس همین شواهد، دوران رونق هترا بسیار كوتاه بوده و تنها اندكی بعد با سقوط این شهر و تصرف آن به دست ساسانیان، هترا برای همیشه خالی از سكنه مانده است.
گزارش برخی از تاریخ نگاران رومی نشان می‌دهد كه در سال‌های اولیه حكومت ساسانیان، هترا در مقابله ایران و روم با رومیان متحد شد و ارتشیان امپراتور گردیانوس سوم حدود سال 230 میلادی در این شهر مستقر شدند. همین مسئله پادشاهان ساسانی را به تسخیر هترا تحریك كرد.
اردشیر اول، شاهنشاه ساسانی نیز در اولین تلاش خود در حصر این شهر در حدود سال 220 میلادی شكست خورد و به سرنوشت سایر محاصره كنندگان این شهر دچار شد. اما سرانجام در سال 240 و یا 241 میلادی این شهر به دست جانشین اردشیر، شاپور اول تسخیر شد. شاپور در اولین سال تاج گذاری‌اش به این پیروزی نایل آمد.



سقوط هترا كه نهایتاً منجر به متروك ماندن ابدی این شهر شد، بعدها آمیخته به افسانه و داستان و در حالی كه هنوز رگه‌هایی از حقیقت را در خود داشت به كرات در داستان‌های عربی و فارسی نقل شد كه از آن جمله می‌توان به كتاب‌های تاریخ طبری و تاریخ مسعودی اشاره كرد. در این میان داستان «نازمیرا» شاهزاده خانم هترایی كه به خاطر عشق‌اش، به شهر هترا خیانت كرد به ادبیات غرب نیز راه پیدا كرد و دست مایة خوبی برای هانس كریستین اندرسن، نویسنده مشهور دانماركی در داستان «شاهزاده خانم و نخود» فراهم آورد.
از بین اشیائی كه تا كنون در این محوطه كشف شده‌اند می‌توان به 500 لوح اشاره كرد. این الواح به خط و زبان آرامی نوشته شده‌اند و بر برخی از آنان تاریخ سلوكی حك شده است. تاریخ‌های حك شده سال‌های بین 409 (97 و یا 98 میلادی) تا 549 سلوكی (237-238 میلادی) را نشان می‌دهند. بیشتر این الواح نوشته‌های یادبود، نذورات، نوشته‌های الواح مقابر و یا لوح یادبود بنای ساختمان‌ها هستند و همگی به زبان آرامی میانه و گویش محلی شرق بین‌النهرین و با رسم‌الخط آرامی میانه یعنی با استفاده از 22 حرف نوشته شده‌اند. علاوه بر این متون آرامی نوشته‌هایی به خط و زبان یونانی و لاتین نیز در هترا پیدا شده‌اند كه هنوز مطالعات لازم روی آن‌ها صورت نگرفته است. در كنار این نوشته‌ها می‌توان از سكه‌های مسی و نقره‌ای بسیاری نیز در زمره اشیا مكشوفه در هترا نام برد.

متون به دست آمده از این شهر شامل اسامی بسیاری از قبیل نذر كنندگان، بنیان‌گذاران، حكمرانان و مسئولین رسمی می‌شود. در كنار نام‌های سامی كه عموماً اسامی آرامی و عربی هستند، تعداد زیادی از اسامی ایرانی مانند آسپاد، افراهتا، میترا، مهرداد، مانی و تیرداد نیز قرار دارند كه در واقع نمونه‌ای از بافت جمعیتی این شهر را به ما نشان می‌دهند. اكنون مسلم است كه اكثریت ساكنان این شهر را اقوام سامی یعنی آرامی‌ها و اعراب تشكیل می‌داده‌اند و چنان كه در الواح مكشوفه آمده است حاكم هترا را با لقب «ملك‌الاعراب» كه به معنای شاه اعراب است، می‌شناخته‌اند. خوشبختانه به لطف همین الواح باستان‌شناسان توانسته‌اند نام بسیاری از شاهان هترا را پیدا كرده و ارتباط بین آن‌ها و موقعیت‌شان را در سلسله پادشاهان این شهر مشخص كنند.



علاوه بر این باستان‌شناسان از طریق همین الواح موفق شده‌اند كه نام خدایان این شهر از جمله نام امه (یا شمش) خدای خورشید را نیز كشف كنند. این خدا نزد مردم هترا از ارج و منزلت ویژه‌ای برخوردار بوده و خدای نگهبان شهر هترا شمرده می‌شده است به نحوی كه در بعضی از نوشته‌ها به شهر هترا به صورت «هترای امه» اشاره شده است. اما در كل مذهب مردم هترا بیشتر به مذهب خواهر خوانده این شهر در سوریه یعنی به مذهب مردم پالمیرا شباهت داشت چرا كه در این جا نیز ادیان رایج آمیزه‌ای از مذاهب بین‌النهرین باستان، مذاهب ایرانی و مذاهب یونانی ـ رومی بودند. درباره برج و باروی هترا می‌توان گفت كه این شهر در دو دیوار مدور هم مركز به شعاع 2 كیلومتر و محیط قریب 6 كیلومتر محصور شده بود. هنگامی كه دشمن موفق می‌شد و از یكی از این دیوار‌ها عبور می‌كرد تازه با دیواری جدید و خندقی كه در فاصله بین دو دیوار حفر شده بود مواجه می‌شد. این دیوارها كه از خشت‌های گلی ساخته شده بودند حدود 10 متر ارتفاع و 3 متر پهنا داشتند و درواقع یك چند ضلعی بزرگ می‌ساختند كه به شكل دایره به نظر می‌رسید.
حصار این شهر دارای 4 دروازه، 11 بارو، 28 برج بزرگ و 160 برج كوچك بود. در مركز این شهر بنای مستطیل شكل بسیار بزرگی قرار داشت كه تمنوس خوانده می‌شد. این بنا كه در حقیقت مجتمعی از معابد مختلف بود از اطراف در دیوارهای بلندی محصور شده و فضای داخلی آن به وسیله دیوارهای كوچكتر به هفت قسمت با اندازه‌های مختلف تقسیم شده بود. اما این فضاهای داخلی فضاهای بسته‌ای نبودند بلكه به صورت ایوان‌های مسقفی رو به شرق ساخته شده بودند و تیرهای استوانه‌ای شكل بلندی سقف آن‌ها را بالا نگه می‌داشتند. وجود چنین ساختمان‌هایی باعث شد افرادی نظیر ارنست هرتزفلد به این نتیجه برسند كه احتمالاً ساكنان این شهر در این اماكن چادر برپا كرده و در این چادرها به شیوه صحرانشینان عرب زندگی می‌كردند. او به این نتیجه رسیده بود كه شیوه ساخت این ساختمان‌ها با ورود اشكانیان به این ناحیه به سرعت در این منطقه رواج یافته بود و ساكنان محلی این نقطه هنوز خود را با زندگی در این ساختمان‌ها وفق نداده بودند.
زیارتگاه اصلی هترا كه در مركز این بنای معروف به تمنوس قرار گرفته به معبد بزرگ و یا ایوان بزرگ مشهور است. معبد امه (یا همان شمش) خدای خورشید نیز درست در كنار آن قرار دارد. در این محل و در ناحیه مركزی هترا علاوه بر این دو معبد كه به خدایان هترایی تعلق داشتند معبدی هلنیستی (یونانی) با مجسمه‌های خدایان رومی و یونانی از جمله آپولو (كه در فرهنگ هترایی بالمارین خوانده می‌شد)، پوسیون، اروس، هرمس و فورتونا نیز قرار داشت. معبد شهیرو، ایزدبانوی ستاره صبح نیز از دیگر ساختمان‌های مهم این مجموعه بوده است. علاوه بر این‌ها معبد دیگری نیز در ناحیه مركزی هترا وجود دارد كه محققان هنوز درباره آن به توافق نرسیده‌اند اما چنین به نظر می‌رسد كه این معبد زمانی به پیروان آیین میترایی تعلق داشته است.
از آن جایی كه مركز این شهر به معابد خدایان گوناگون تخصیص داده شده و هیچ اثری از وجود كاخ شاهی در این ناحیه به چشم نمی‌خورد بعضی محققان به این نتیجه رسیده‌اند كه این شهر یك شهر مذهبی و مقدس بوده و نوعی حكومت مذهبی بر آن حكمرانی می‌كرده است. با این حال نمی‌توان انكار كرد كه هترا قدرت و توان مالی و رونق اقتصادی‌اش را مدیون نقش این شهر به عنوان یك مركز تجاری بوده است.
امروزه از طریق الواح و نوشته‌های بر جا مانده می‌دانیم كه معبد اصلی و معبد امه (یا شمش) اوایل قرن دوم میلادی ساخته شده‌اند. معابد كوچك‌تر و زیارتگاه‌هایی كه به شیوه یونانی ساخته شده‌اند باید از قدمت بیشتری نسبت به این بنا برخوردار باشند.
بیشتر بناهای هترا از سنگ آهك و سنگ گچ ساخته شده‌اند و همگی آن‌ها تلفیقی از معماری آشوری، هلنیستی (یونانی)، اشكانی (پارتی) و رومی هستند. دیوارهای معبد اصلی از سنگ‌های كنده‌كاری شده با نقوش و تصاویر مرسوم دوران اشكانیان درست شده‌اند. این نقوش به خصوص در حاشیه قسمت ورودی و بالای تیرهای سقف چشمگیرتر هستند. در عین حال تاثیر معماری هلنیستی (یونانی) در نقش‌های حكاكی شده در سرستون‌ها، پایه ستون‌ها، قرنیزها و گچ‌بری‌های تزئینی كاملاً مشهود است. مجسمه‌ها و پیكره‌های بازمانده از این دوران نیز از ویژگی‌های بارزی برخوردارند. نمای روبروی مجسمه‌های هترا با مشخصه‌های مجسمه‌های اشكانی نوعی از هنر دوران پسا هلنیستی كه با هنر شرقی تركیب شده است را به نمایش می‌گذارد. مجسمه‌ها عموماً شمایل خدایان و یا افراد سلسه خاندان فرمانروایی این شهر هستند كه بیشتر لباس‌های اشكانی به تن دارند، لباس‌هایی با آستین‌های بلند، شلوار و بالا‌پوش‌هایی كه تا روی زانو می‌آیند.
به رغم تمام این اوصاف، هترا كه روزگاری شهری پر رونق و زیبا بود پس از متروكه ماندن در سال 241 میلادی به تدریج رو به زوال گذاشت و در این مدت زلزله نیز به روند تخریب آن كمك كرد.
متاسفانه اكنون نیز جنگ و درگیری‌ها در عراق وضعیت شهر هترا را وخیم‌تر كرده و لرزه‌های ناشی از انهدام مهمات یكی از انبارهای تسلیحاتی به جامانده از دوره صدام كه در نزدیكی این شهر قرار دارد، بیش از پیش به روند تخریب این آثار باستانی دامن زده است و این محوطه باستانی كه از سال 1985 در فهرست میراث جهانی یونسكو به ثبت رسیده، اكنون در وضعیت اسفناكی به سر می‌برد.


تاریخ : پنجشنبه 6 آبان 1389 | 04:37 ب.ظ | نویسنده : امیرعلی مهدی کورش حذرخانی | نظرات

  • هاست
  • آپ رنگ
  • کارت شارژ همراه اول